Als Accessibility Community Consultant bij Siteimprove en volledig blinde schermlezergebruiker krijg ik regelmatig de vraag wat ik vind van toegankelijkheidsoverlays. Ik maak al 35 jaar gebruik van een schermlezer, en ik kan je vertellen dat toegankelijkheidsoverlays geen goede oplossing zijn als dat wordt beweerd.

Wat zijn toegankelijkheidsoverlays?

Toegankelijkheidsoverlays zijn geautomatiseerde add-ons die oplossingen voor toegankelijkheid als stukjes JavaScript invoegen in je bestaande website, in plaats van de broncode aan te passen. Meestal hebben deze overlays de vorm van een toolbar, plug-in, app of widget. Er zijn ook op maat gemaakte overlays. Die beloven dat ze de tekortkomingen van je CMS beter aanvullen dan standaard overlay-tools. Maar ook al zijn deze oplossingen specifiek gemaakt voor de broncode van je website, veranderen ze niets aan de broncode zelf.

Overlays zijn geen wondermiddel voor toegankelijkheid

Ik ben op veel verschillende websites overlays tegengekomen. Vaak worden ze aangeprezen als dé oplossing voor een toegankelijke website. Het idee is dat je een simpele JavaScript in je website plakt. Vervolgens zouden al je toegankelijkheidsproblemen opgelost worden en in feiten voldoe je daarna wel aan de WCAG 2.1-richtlijnen. Ze zijn vaak goedkoop in de aanschaf, wat een belangrijke reden is dat sommige bedrijven kiezen voor een overlay als toegankelijkheidsoplossing, zodat ze geen tijd en middelen hoeven te investeren in het ontwikkelen van echte oplossingen voor toegankelijkheid.

Door overlays denken bedrijven dat de website volledig toegankelijk is

Overlay-tools worden steeds populairder nu meer en meer bedrijven beseffen dat ze een toegankelijke website moeten hebben vanuit juridisch of maatschappelijk oogpunt. Maar vaak hebben bedrijven niet de middelen of kennis om toegankelijkheidsproblemen goed aan te pakken. Om juridische consequenties te voorkomen, kiezen ze voor overlay-tools als snelle oplossing. Dat is een logische keuze, omdat het simpel en aanlokkelijk klinkt. Aanbieders van toegankelijkheidsoverlays komen namelijk met allerlei beloften dat hun product je website voor de volle honderd procent toegankelijk maakt, zodat je erop vertrouwt dat je aan alle zorgvuldigheidseisen voldoet. Maar de realiteit is anders. Deze tools hebben een beperkte reikwijdte en kunnen nooit een volledige oplossing voor compliance vormen. We zien dan ook een toenemend aantal rechtszaken tegen bedrijven die overlay-plug-ins gebruiken.

Deze tools lossen toegankelijkheidsproblematiek niet op, maar plakken er alleen een pleister op. Voor de problemen die ertoe doen, bieden ze geen oplossing. En zodra het bedrijf besluit om niet meer met de aanbieder te werken, verdwijnt de JavaScript-code en daarmee de ‘oplossingen’ die ermee geboden werden. Daarnaast leert het bedrijf nooit waar de toegankelijkheidsproblemen echt vandaan komen, omdat het probleem niet in de broncode wordt opgelost. Zo wordt het moeilijk om niet keer op keer dezelfde problemen tegen te komen. Om deze redenen biedt het een enorm voordeel om vanaf het begin af aan rekening te houden met toegankelijkheid bij het bouwen van je website. Je leert dan, samen met je team, hoe belemmeringen eruitzien en hoe je ze weg kunt nemen. Dat is voor de hele organisatie van toegevoegde waarde.

“Ik hoorde ooit iemand zeggen: Achteraf je website toegankelijk maken is net zoiets als de leidingen aanleggen als het huis al gebouwd is. Het is niet efficiënt. Je kunt beter zorgen dat toegankelijkheid bij iedere stap deel uitmaakt van het proces, van het plannen en het ontwikkelen van prototypen, tot het implementeren en testen. Als je zo vroeg mogelijk in het proces aandacht besteedt aan toegankelijkheid, krijg je een eindproduct dat niet overkomt alsof iemand er met plakband extra features aan vast heeft geplakt.” - Tobias Christian Jensen, Digital Accessibility Specialist bij Siteimprove

Wat een tool niet opspoort, kan niet worden opgelost

Als schermlezergebruiker ervaar ik dat toegankelijkheidsoverlays meestal niet doen wat ze beloven. Zo kom ik regelmatig afbeeldingen en knoppen zonder bij- of opschrift tegen op sites die overlays hebben en zeggen volledig compliant te zijn met WCAG 2.1. Dat verbaast me eigenlijk niets: overlays zijn automatische tools en kunnen dan ook maar een derde van de problemen op een site opsporen.

Overlays zijn een oppervlakkige oplossing die de toegankelijkheid niet wezenlijk verbeteren.

De tekortkomingen van toegankelijkheidsoverlays zijn bekend in het veld. Ze kunnen immers maar een derde van de toegankelijkheidsbelemmeringen op je website opsporen. Dat betekent dat zo’n twee derde van alle WCAG-problemen onopgemerkt blijft en opgelost moet worden door handmatig te testen. En hoewel sommige aanbieders zeggen dat ze handmatig testen en oplossen aanbieden, zitten ook die oplossingen alleen in de overlay en niet in de broncode. Deze onderdelen moeten handmatig worden getest:

  • Formuliervelden zonder beschrijving, of met een verkeerde beschrijving
  • Zoomfunctie uitgeschakeld
  • Minimale breedte
  • Gebruik van tabellen voor de lay-out
  • Onduidelijke linkteksten
  • Afbeeldingen van tekst
  • Focusvolgorde
  • Alt-tekst
  • Ontbrekende links
  • Verkeerde taal aangegeven
  • Ondertiteling
  • Vaste schermhoek (staand of liggend)
  • Consequente beschrijvingen
  • Navigatie met alleen een keyboard
  • Keyboard traps
  • Foutpreventie
  • Foutsuggesties
  • Geen kloppende koppenstructuur

Een overlay biedt geen gelijkwaardige website-ervaring

Een ander probleem met overlays is dat ze een ‘afzonderlijke, maar gelijkwaardige’ ervaring bieden voor gebruikers met een beperking. Met JavaScript wordt de website op zo’n manier aangepast dat gebruikers met een beperking een heel andere ervaring voorgeschoteld krijgen, dan de bezoekers zonder beperking. Als volledig blinde schermlezergebruiker kan ik je zeggen dat een ‘afzonderlijke, maar gelijkwaardige’ ervaring het laatste is dat ik wil. Ik wil gewoon een website kunnen bezoeken, zonder dat hij anders is, net zoals mensen zonder beperkingen dat kunnen.

Alternatieve ‘toegankelijke’ website

Meestal zorgt een overlay voor een knop die linkt naar een afzonderlijke website, die een gelijkwaardige toegankelijke ervaring zou moeten bieden. In de praktijk hebben deze toegankelijke versies een minder uitgebreide navigatie, minder features en zelfs minder content. Daarmee wordt een volledig losstaande, alternatieve ervaring geboden aan gebruikers met een beperking. Dit is niet in lijn met het doel van de Americans with Disabilities Act, namelijk het bieden van een volwaardige en overeenkomstige ervaring (bron: Accessibility.Works).

Illustratie van twee koffiezetapparaten naast elkaar. Een van de twee is een automatisch espressoapparaat met de tekst ‘primaire website’ eronder. Het andere is een standaard filterkoffieapparaat met de tekst ‘alternatieve toegankelijke website’ eronder.

Overlays en gegevensbescherming

Een andere zorg die ik heb is privacy. Blijkbaar weten deze overlays dat ik gebruik maak van een schermlezer. Meestal krijg ik een sneltoets waarmee ik met het keyboard bij de speciale toegankelijkheidsmenu’s kan, en dat is geen goede zaak. Als overlays kunnen detecteren dat ik hulptechnologieën gebruik, wordt het feit dat ik een gebruiker met een beperking ben dan doorgegeven aan het bedrijf achter de website? Het lijkt misschien onwaarschijnlijk, maar zolang ik niet met zekerheid kan zeggen of het zo is, vormt dat wantrouwen tegenover dit soort toegankelijkheidsproducten.

Met overlays voldoe je niet volledig aan de wettelijke verplichtingen

Daarnaast bieden overlays geen bescherming tegen gerechtelijke stappen, ook al beloven ze honderd procent compliance met WCAG 2.1. Verschillende bedrijven die deze overlays gebruikten hebben al met processen of officiële klachten te maken gehad op basis van hun aanpak van toegankelijkheid. Deze bedrijven zijn er nadien achter gekomen dat de aanbieders van de overlays niet verantwoordelijk zijn voor de kosten die een juridische procedure met zich meebrengt. Het risico en de verantwoordelijkheid ligt dus altijd bij het bedrijf zelf.

Hebben toegankelijkheidsoverlays dan wel bestaansrecht?

Overlays kunnen handig uitkomen als tijdelijke oplossing, waarbij de ontwikkelaars en beheerders van de website van plan zijn om zo snel mogelijk de problemen in de broncode te verhelpen. Dat is wellicht acceptabel, maar ik kan met zekerheid zeggen dat ik elke site met een toegankelijkheidsmenu – tenzij ik geen enkele andere keuze heb – direct verlaat en naar de website van de concurrent ga. Als andere klanten met een beperking er ook zo over denken, kan dat nadelig uitpakken voor bedrijven en financiële instellingen.

Zoals gewoonlijk komt het neer op de oude wijsheid: ‘Als iets te mooi lijkt om waar te zijn, dan is het dat waarschijnlijk ook.’ Wat mij betreft is het gebruik van toegankelijkheidsoverlays iets om koste wat kost te vermijden.

Weet je niet waar je moet beginnen met online toegankelijkheid?

Als je door de bomen het bos niet meer ziet, begin dan met online toegankelijkheid door te kijken hoe je site er nu voorstaat. Gebruik onze gratis website toegankelijkheidschecker om te kijken wat je goed geregeld hebt en wat je kunt verbeteren.